Các nền văn minh, lịch sử Châu Phi, Lục Địa Đen – Thoidaithongtin.com

0
2639

Các nền văn minh Châu Phi nói chung được coi như cái nôi của loài người với những giá trị trân quý nhất. Đọc ngay để hiểu về các nền văn minh Châu Phi

Các nền văn minh Châu Phi – Các nguyên tắc cơ bản

Ở đây bàn về các nền văn minh châu Phi đen, nghĩa là những nền văn minh đã phát triển ở phía Nam Sahara.

Vấn đề này không đơn giản như người ta tưởng, vì những hiện tượng chủng tộc, ngôn ngữ, văn hoá không thật rạch ròi, vì các tộc người đan xen nhau, chồng chéo nhau đã từng bị xô đẩy và phải thích nghi trong nhiều thiên niên kỷ.

Nhưng chúng tôi cố thử nêu ra những gì kết lại gần nhau và những gì phân biệt các nhóm người cư trú ở lục địa đen này. Vì thế chúng tôi sẽ phải nhắc lại lịch sử châu Phi, vì chúng tôi cho rằng, lịch sử ấy còn hơn cả địa lý đã tạo ra những yếu tố thân thuộc hay khác biệt này.

Lịch sử châu Phi bám rễ vào các huyền thoại. Mà các huyền thoại lại thường cho thấy, theo lối tượng trưng và che đậy của chúng, những chuyển động và đảo lộn sâu xa của những cư dân đã từng tưởng tượng ra, chấp nhận và truyền chúng đi. Vì thế, chúng ta không thể coi thường những huyền thoại này.

Bằng cách nhắc lại ngắn gọn lịch sử của phần thế giới này, phần thứ nhất series bài viết Các nền văn minh Châu Phi này sẽ trở lại với vài định kiến về sự cô lập của châu Phi và, theo chúng tôi, phải xem xét lại điều đó. Phần thứ hai sẽ dành cho những đặc trưng của các xã hội châu Phi.

Để không dừng lại ở những nhận định chung, chúng tôi đã lựa chọn để trình bày một vài loại văn hoá tiêu biểu nhất cho những hoạt động kinh tế, hay cho những thực thể chính trị mà các nhóm châu Phi có thể được phân biệt lẫn nhau theo những loại đó.

Chúng tôi đã cố thử áp dụng một lôgic nào đó vào việc viết những tên riêng: chúng tôi không thêm chữ s để chỉ số nhiều của những tên gọi phỏng theo các ngôn ngữ bản xứ, chẳng hạn Luba, Masai, Peul, Tonga. Trái lại, chúng tôi đặt thêm chữ s vào số nhiều của những tên gọi do người châu Âu đặt ra: Pygmées, Hottentots,Maures, Héréros (vì số nhiều của châu Phi là Ovahéréro), Touaregs, và chính họ tự gọi là Imuchagh (quý tộc) hay Imugad (người lệ thuộc) mà không bao giờ tự gọi là Touareg cả.

Đặc điểm tự nhiên của Châu Phi

Đặc điểm tự nhiên của Châu Phi
Đặc điểm tự nhiên của Châu Phi

Khi nhìn vào một bản đồ thế giới, cả một khối lớn của lục địa châu Phi đập vào mắt ta: 30 triệu km². Trong khi ở châu Âu, cứ 300 km2 diện tích chung có 1 km bờ biển, thì ở châu Phi cứ 1.400 km2 diện tích chung mới có 1 km bờ biển.

Hiển nhiên, người ta dễ nghĩ rằng các hình khối chắc nịch ấy và đường cong độ sâu của biển không cách xa bờ biến lắm đã giải thích tại sao các cư dân châu Phi không bao giờ muốn xông ra các đại dương.

Hình khối ấy có vẻ béo lùn: 8.000km từ bắc xuống nam, 8.000km từ động sang tây, nhưng xích đạo chỉ là 3 500km, cho thấy những biến cố địa chất đã nhào nặn nó như thế nào.

Thoạt tiên, người ta thấy có những đường chủ đạo đông/tây ở phần phía bắc và những đường chủ đạo bắc/nam ở phần phía nam.  Ở nơi gặp nhau của hai phần châu Phi ấy, người ta thấy hố sâu Benoué và những chỗ lồi lõm do núi lửa tạo nên, làm hố sâu ấy xuất hiện, mà hiện nay vẫn còn những bằng chứng như Sao Tomé, Principe, Fernado Po, núi Cameroun và dãy Adamaoua.

Người ta cũng thấy và có lẽ thấy rõ nhất Vết nứt phá vỡ cái khiên Châu Phi ở phía đông, tạo ra cái thường được gọi là Rift Valley, chạy từ hồ Nyassa tới biển Chết.

Người ta cũng nhận thấy rằng ngoại vi của châu Phi cao hơn trung tâm lục địa này, nhưng địa hình của nó không dựng lên những chướng ngại không thể vượt qua được đối với những sự di chuyển của dân cư.

Ở phía Đông cũng như phía Tây. Châu Phi không thiếu những con đường thuận tiện nối nội địa với bờ biển, và lịch sử đã cho thấy rõ như thế. Tuy nhiên, nếu nhiều con sông bị những cái thác cắt ngang ở gần cửa sông, thì cả những con sông có thể dùng làm những đường thuỷ để đi lại (Sénégal, Gambie, Niger chẳng hạn) cũng chẳng được lợi dụng mấy.

Nếu lục địa này được gọi bằng cái tên Blad es Sudam, thì chính vì những dân cư của nó đại đa số có mầu da đen. Chắc chắn dân Pygmées, Hottentots và Buschmen không phải là Da đen, nhưng họ chỉ có từ 300.000 đến 400.000, trên tổng số dân vượt khá xa nửa tỉ người.

Mầu da của những người dân ở đây thay đổi từ nhóm này sang nhóm khác. Một dải đen thẫm chạy dài ở phía bắc hố Benoué của châu Phi, nhưng ở phía nam Angola cũng có người Ọvambo đen cực kỳ. Cũng vậy, những tộc người có mầu da hết sức đen cư trú ở vùng giữa các hồ, nơi nằm phía dưới xích đạo, có một khí hậu gần như ôn hoà.

Những sự khác nhau mà người ta quan sát được rõ ràng là do có nhiều melanin (hắc tố) được phân bố không đều nhau dưới da. Nhung cả hiện nay nữa, vẫn chưa đưa ra được một sự giải thích đầy đủ nào.

Người Da đen châu Phi thường có vóc người cao, có những cái hông nhỏ và các chi dài, nhưng những nét đó không phổ biến. Nếu về mặt thông kê, sọ của họ thường là trung bình hơn là tròn và dài, thì những hình thù ấy không phải là ngoại lệ và đó là một sự trừu tượng hoá được tiến hành từ những biến dạng tự nhiên mà đôi khi người ta quan sát được.

Họ có sức đề kháng đối với một số bệnh và điều này đặt ra nhiều câu hỏi:

Phải chăng họ được che chở khỏi một số nguy cơ vì bị nhiễm khuẩn sốt rét nặng?

Vì những sự tiêm chủng tự nhiên (vaccination) chưa biết rõ?

Vì nhiều sicklannémiques (các đồng hợp tử trội, homozygotes dominants) được bảo vệ tốt hơn để chống bệnh sốt rét?

Ngược lại, sự lan truyền hiện nay của bệnh AIDS là do bẩm chất hơn là do tình trạng hầu như không có những phương tiện chống lại nó?

Trước đây người ta tưởng là có thể phân biệt các nhóm người theo những tính chất máu. Công việc này trở nên phức tạp hơn nhiều do việc khám phá ra rất nhiều nhân tố và, đối với châu Phi, do còn rất ít những cuộc khảo sát được tiến hành.

Trước tình phức tạp của các sự kiện, Pierre Gourou tự đặt cho mình câu hỏi:

“Liệu có những người Da đen thật, những người Da đen cực đen không, trong khi những tính chất đen có thể giảm bớt đi băng sự lai nhau của các dân cư khác nhau của châu Phi nhiệt đới ẩm?”

Nếu như thật khó, hôm nay còn khó hơn hôm qua khi phải xác định một chủng tộc Da đen, thì cũng thật khó thừa nhận những hằng số địa phương theo những sắc thái quan sát được để có thể đưa ra giả thuyết về những chủng tộc nhỏ (sous-races) ở châu Phi.

Khắp nơi, khí hậu đều có ảnh hưởng tới dân số, nhưng những điều kiện khí hậu tuyệt nhiên không thể giải thích thật đúng về mật độ dân cư, ở châu Phi lại càng như thế vì những kỹ thuật nông nghiệp hay thủ công nghiệp, sự tổ chức không gian, khung cảnh tự nhiên chắc chắn cho phép tiến hành nhiều phương thức khai thác, bằng cách có thể dùng những hệ thống tưới và tiêu nước, dùng phân bón hay dùng những đất bỏ hoá một cách tỉ mỉ.

Việc xem xét những hoàn cảnh châu Phi đặt ra nhiều vấn đề hơn là giải quyết chúng:

Tại sao lại thấy có những mật độ dân cư cao ở các vùng ít mưa (xứ Dogon, chẳng hạn) cũng như ở những vùng rất ẩm (ở người Ibo)?

Tại sao trên cũng một vùng đất lại có hai nhóm ở gần nhau: một nhóm thì mắn đẻ còn nhóm kia có mật độ sinh đẻ thấp?

Tại sao ở những ốc đảo ẩn náu lại có những nông dân sống không cần tới một uy quyền nào khác ngoài uy quyền của những người chủ gia đình, còn những nơi khác lại được cấu tạo thành những vương quốc?

Các chuyên gia chưa thể giải thích được sự phân bố người ở châu Phi chỉ bằng những điều kiện sinh thái.

Trạng thái kỹ thuật liệu có cho phép giải thích đúng hơn về các quan hệ của con người với môi trường của mình và về những khả năng tiến hoá ngày xưa hay mới đây của con người không?

Cả về mặt này nữa, châu Phi đã đưa ra câu trả lời thật nghịch lý:

Người Buschmen từng sống cho tới thế kỷ 18 ở những miền thuận lợi cho nông nghiệp và chăn nuôi, nhưng đã luôn luôn làm việc hái lượm. Phần lớn các dân chăn nuôi đã không muốn tự biến mình thành những người trồng trọt. Còn về những người làm nông nghiệp thì tuyệt đại đa số đã không dùng cày, bừa hay xe bò như Pierre Gourou nói, trong khi những người thợ thủ công địa phương có thể chế tạo những công cụ khá thô sơ ấy: những thợ rèn châu Phi từng nổi tiếng về việc chế tạo những đồ vật khó hơn nhiều. Hơn nữa, người ta biết rằng họ đã biết tới bánh xe, ít ra ở hai điểm trên lục địa này: ở Abyssinie, nơi nó được sử dụng sáu trăm năm trước Công nguyên, và ở Sahara, nơi có những hình vẽ của các cỗ xe. Trong những ngôi mộ ở lưu vực trung Niger, người ta cũng tìm thấy những đồ gốm được làm ở lò.

Như vậy, có bằng chứng là bánh xe và những công cụ quay đã lan tới châu Phi nhưng không được cắm chặt ở đó, trong khi việc luyện sắt, đồng hay vàng lại phồn thịnh ở đó, với việc chế tạo những đồ trang sức khác nhau, khá tinh vi và cả những công cụ, như cuốc, rìu, dao và kiếm.

Câu hỏi thực sự được đặt ra là thế này:

Tại sao một số kỹ thuật đã xâm nhập lục địa đen, còn những kỹ thuật khác thì không?

Tại sao người Novis chỉ thực hành việc tưới nước ở một số rất ít nơi (chẳng hạn ở nơi có các vách đá thuộc xứ Dogon) dù việc tưới nước ấy có thể làm gia tăng sản xuất của họ một cách rõ rệt?

Tại sao, tuy rất khôn ngoan và thành thạo, những người làm nghề nông ở châu Phi vẫn bám vào cách đốt rẫy, tại sao họ lại không nhờ đến sự giúp sức của động vật, tuy chúng có rất nhiều, và họ cũng tỏ ra rất giỏi thuần dưỡng chúng để dùng vào những việc khác (những con bò thồ, hay những con ngựa để phô trương).

Chế độ đất đai phải chăng là đã gây ra những thiếu sót ấy? Chắc chắn là đất đai không thuộc về các cá nhân. Nó là sở hữu tập thể của gia đình, của thị tộc, thậm chí của làng. Nhưng không có đất nào không có chủ và không mang một cái tên nào đó. Chế độ ấy đã ngăn cản sự xuất hiện những chủ sở hữu chiếm đoạt lớn, nó chống lại sự xuất hiện một tầng lớp vô sản nông thôn, nhưng cũng loại trừ sự đầu tư vào những mảnh đất không được người ta quan tâm tới.

Tuy vậy, quang cảnh nông thôn đang biến đổi sau khi xuất hiện những Nhà nước hiện đại. Những Nhà nước này muốn tổ chức các diện tích và khuyến khích đầu tư sản xuất với những thiếu sót như chúng ta đã biết và áp dụng những phương pháp trồng trọt thâm canh, nhất là với việc sử dụng thử phân bón thích hợp. Một số người trồng trọt có nuôi gia súc đã biết bón cho đất đai một thứ phân họ thu nhặt được, vì họ nuôi gia súc trong chuồng hay ở những khoảnh đất rào kín, nhưng việc đó vẫn còn rất hiếm thấy. Có thể dẫn ra những người dân ở đảo Ukara (phía nam hồ Victoria) hay người Chagga ở Kilimandjaro.

Chăn nuôi ở Châu Phi
Chăn nuôi ở Châu Phi

Những dân tộc chuyện chăn nuôi yêu quý gia súc của họ lại chẳng thu được từ đó những nguồn lợi lớn nào cả. Châu Phi hiện nay chắc chắn có tới hơn 75 triệu con bò và hơn 100 triệu dê và cừu, nhưng đàn gia súc khổng lồ ấy sản xuất được rất ít sữa. Ngay cả với những người chăn nuôi, việc vắt sữa cũng thật vụng về, các chuyên gia ước lượng mỗi con bò cái chỉ tạo ra được một hay hai lít sữa mỗi ngày.

Đúng là ở một phần lớn lục địa này cũng khó nuôi bò vì nhiều thứ bệnh khác nhau: bệnh trypanosoma, bệnh piroplasma, bệnh rickettsia, bệnh giời da hay dịch hạch bò.

Song, ở chỗ khác, các đồng cỏ có thể được chăm sóc tốt hơn nếu người chăn nuôi muốn dẹp bỏ loại cây keo (acacia) mọc thành những bụi tràn lấn, nếu họ muốn sản xuất có cho gia súc ăn và dự trữ lại, nếu họ tưới nước cho một số khoảnh đất trồng có chăn nuôi mà không phải chỉ dùng cách di chuyển nơi chăn thả như phương thuốc chống lại sự cằn cỗi của các đồng cỏ.

Những dân tộc chuyên chăn nuôi có thể ăn uống tốt hơn nếu họ không chỉ bằng lòng với việc uống sữa hay uống tiết, mà với việc bán gia súc cho các dân tộc láng giềng, những người làm nông nghiệp, họ có thể nhận được từ đó các thứ rau và ngũ cốc mà họ bằng lòng tiêu dùng.

Một số người dân chăn nuôi, do đã định cư, ít nhiều cũng chuyển sang nghề trồng trọt, nhưng họ thường để cho những người phụ nữ làm công việc này, vì nói chung họ vẫn coi bò như “một vị Thần mõm ướt” và coi chăn nuôi như một công việc thật sự cao quý.

Liệu tất cả những việc gặp phải trong quá trình sản xuất của châu Phi đã bắt đầu được giải quyết bằng cách học hỏi những kỹ thuật tới chức chính trị chưa?

Nếu châu Phi có nhiều vùng tương đối rộng lớn, có mật độ dân số cao, thì nó cũng có những không gian rộng lớn, rất thưa dân. Đặc trưng này cũng như đặc trưng kia tuyệt nhiên không gắn liền với những điều kiện khí hậu, cũng không gắn liền với những đặc tính địa chất, vì những kỹ thuật truyền thống hầu như khắp nơi đều giống nhau, vậy những sự khác nhau ấy do đâu mà có?

Các nghiên cứu đã được tiến hành đều đi tới chỗ khẳng định rằng, sự tiến hoá lịch sử đã gây ra điều đó và đặc biệt an ninh là cái bảo đảm cho sự gia tăng dân số. Mà sự an ninh này có thể đạt được bằng sức mạnh của các cấu trúc làng (như người Diola ở miền hạ lưu Casamancc), bằng việc lập ra một địa điểm ẩn náu (Kabré hay Kandara, chẳng hạn), cũng như bằng uy quyền tương đối bền vững của một quốc vương giữ cho quốc gia mình được yên ổn (Ruanda hay Mơssi…) và bảo đảm cho việc buôn bán tự do thường bị tình trạng thiếu đường sá gây trở ngại.

Khốn thay, sự tiến hoá lịch sử lại cho thấy rằng, sức mạnh của các thể chế đã không cho phép chúng tồn tại trong những thời kỳ thật dài, vì các thể chế này dựa vào những phẩm chất cá nhân, và chúng bị sụp đổ khi những người đứng đầu gia đình, làng mạc hay quốc gia thiếu tính cách.

Trường hợp các vương quốc, trong khi hoà bình và thịnh vượng luôn ngự trị nhiều hơn ở vùng quê của quốc vương hay ở xung quanh kinh đô, nơi quốc vương đóng, thì các vùng ngoại vi phải chịu các lực ly tâm và sự thu hút của các nước láng giềng đối với chúng nhiều hơn.

Của cải đã có và đang có rất hiếm khi được đem đầu tư lại: hoặc nó bị tiêu xài trong những lễ hội lớn, hoặc nó bị đem chia cho một số ít người thuộc phe phái quốc vương, những kẻ được quốc vương sủng ái hay những kẻ thân cận với những người cầm quyền. Chỉ trong trường hợp ngoại lệ, nó mới được dùng để làm sinh lợi cho xứ sở.

Trong tiến trình lịch sử của mình, tất cả các dân tộc trên thế giới đều trải qua những tập tục ấy, nhưng sự tiến bộ của kỹ thuật, một thứ chủ nghĩa cá nhân nào đó, và ý tưởng cho rằng, người ta không chỉ có quyền mà còn có bổn phận khai thác hành tinh này, tất cả những cái đó đã cho phép nhiều dân tộc vượt qua giai đoạn này.

Ở châu Phi, thường khi người ta cho rằng đất đai chỉ có thể cung cấp một số lượng lương thực nào đó và không thể hơn thể được, vì thế, kẻ nào có được nhiều hơn những người láng giềng của mình, thì kẻ đó tước một phần bình thường của họ. Một thứ phong tục cực kỳ hào hiệp khác là chia sẻ với những “anh, em” của mình (theo nghĩa rộng nhất), và truyền thống ấy thật đáng ca ngợi về mặt đạo đức, nhưng lại tước bỏ khả năng đầu tư và cải tiến doanh nghiệp của những người giầu có hơn dù đó là doanh nghiệp nông nghiệp, thương mại hay công nghiệp.

Chỉ có những người chăn nuôi theo truyền thống, mới có những nỗ lực to lớn để tăng thêm đàn gia súc của mình. Nhưng đó là một thứ tư bản phi sản xuất, vì nó chỉ được dùng để làm của hồi môn hay để làm những vật hiến tế mà thôi.

Chúng ta sẽ lướt qua lịch sử và xem xét các nền văn minh châu Phi trong tính bền vững của chúng. Chúng tôi sẽ không nhắc tới tình trạng phá vỡ cấu trúc hiện nay, một tình trạng diễn ra cũng không đều nhau, vì ý định của chúng tôi là nêu rõ những gì là đặc trưng của những nền văn hoá da đen ấy, cũng giống như người ta nói tới nền văn minh Hy Lạp Latinh hay Celte.

Trong công việc này, chúng tôi có lợi thế hơn những nhà sử học nghiên cứu về các xã hội cổ đại, đó là châu Phi đã và đang được quan sát, nó đã được những vị khách nước ngoài mô tả và cũng đang được những nhà nghiên cứu bản địa mô tả.

Các nước Châu Phi Thời Tiền Sử

Châu Phi và thế giới bên ngoài

Những tiếp xúc thời cổ đại

Những tiếp xúc tôn giáo

Tìm hiểu một số vấn đề của Châu Phi

Lịch sử các vương quốc da đen

Các nền văn minh Châu Phi

Tiêu chuẩn lựa chọn

Những tính chất chung

Các vương quốc nông dân các vương quyền thiêng liêng

Những người làm nghề nông không có thủ lĩnh

(Series bài viết Các nền văn minh Châu Phi Tại chuyên mục Xã Hội dành cho Newbie được viết bởi Phú Hà

Để trở về trang chủ mời quý khách Click Tại Đây)

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here